Beylerbeyi Konağı

Beylerbeyi Konağı'nın ilk sahipleri bilinmemekle birlikte, Eskişehir'in ilk belediye başkanlarından Asarcıklı Ali Efendi'nin de burada kaldığı söylenmektedir. Asarcıklı Ali Efendi, Kurşunlu Camii'nin şadırvanında akan Sarısu'yu, yani Eskişehir'in ilk içme suyunu getiren ve Odunpazarı'nda Arnavut kaldırımı yaptıran kişidir.

1920 yılındaki sahibi, Meddah Edip isimli bir beydi. Edip Bey, o dönemde Odunpazarı'nda küçük çapta öykü anlatma ustasıydı. Bu yüzden "meddah" lakabıyla anılmaktaydı. Anlatılanlara göre Kurşunlu Camii'ne uzak yerlerden ibadet için gelen kişiler konakta misafir olarak ağırlanır, ayrıca her hafta cuma namazı çıkışı konağın bahçesinde düzenlenen yemekte, caminin avlusunda hankâh olarak adlandırılan bölümde kalan öğrenciler için para toplanırdı.

1940'lı yıllarda konağın önündeki yolun genişleyeceği söylentisi üzerine Meddah Edip Bey, evi ikiye bölerek şu an Beylerbeyi Konağı olarak bilinen kısmı Tespihçi Hüseyin Hoca'ya satmıştır. Tespihçi Hüseyin Hoca (1910–1985), Tren Garı'ndaki küçük dükkânında tespih yapıp satan, aynı zamanda Gümülcine Camii'nde imamlık yapan takva sahibi bir hocadır. Hüseyin Hoca, Kurşunlu Camii'nin uhrevi havasına aşıktır. Sık sık Kurşunlu Camii'ne gitmekte, Allah'tan Kurşunlu Camii'nin yakınında kendisine bir ev vermesi için dualar etmektedir. Odunpazarı'nda ev alacak imkânı yoktur; ancak vaktini orada geçirme arzusuyla dualarında sürekli cami çevresinde bir ev istemektedir.

Meddah Edip Bey'in evi ikiye bölerek yola gidecek kısmını ucuz fiyata satmak istemesi, Hüseyin Hoca için bir fırsat olur. Hemen parayı denkleştirip evi almak için Edip Bey ile anlaşır. Dostları Hüseyin Hoca'yı uyarır: "Bu ev yıkılacak, onun için fiyatı ucuz, bu evden vazgeç" derler. Ancak tevekkül sahibi Hüseyin Hoca kimseyi dinlemez. "Ben Rabbimden, imkânım olmadığı hâlde cami yakınında ev istedim. Rabbim, caminin en yakınındaki bu evi karşıma çıkardı. Anlaşmadan vazgeçmem. Yıkılsa da yıkılana kadar otururum." der ve evi satın alıp yerleşir. Sonrasında belediye yıkım kararından vazgeçer. Hüseyin Hoca, ölene kadar caminin en yakınında, Odunpazarı'nın en güzel mevkiinde bulunan bu evde yaşar.

Tespihçi Hüseyin Hoca'nın ölümünden sonra varisleri olan 3 kızı ve oğlu evi satılığa çıkarırlar. 1964 yılında Tespihçi Hüseyin Hoca'nın kızını alarak damadı olan Niyazi Çapa (1942-2024) evin başkasına satılmasını istemez ama varislerin kararına saygı duyar. Yanlış anlaşılmamak için evde gönlü olsa da ses çıkarmaz. Ev başkasına satılır ve birçok kez el değiştirir.

1970'li yılların başında çıkarılan SİT alanı yasası ile ev korunma altına alınmış; ancak onarımına dahi müsaade edilmediğinden yapı yıkılma tehlikesiyle kullanılamaz hâle gelmiştir.

1998 yılında Niyazi Çapa, Kurşunlu Camii'ne gittiği bir cuma namazı sonrasında evin duvarında "satılık" yazısını görür. Oğlu Necdet Çapa'ya telefon numarasını vererek ev için irtibata geçmesini ister. Yıkılmak üzere olan bu evi Necdet Çapa 1998 yılında satın alır. Elden ele dolaşan ev tekrar aileye geçmiş olur. Evin bacası çatı üzerine çökmüş, çatı da çökmek üzeredir. Ancak ev, Anıtlar ve Müzeler Yüksek Kurulu'nda tescilli bir yapı olduğundan, bırakın onarımı, eve bir çivi dahi çakılmasına izin verilmemektedir.

Niyazi Çapa, iki yıl boyunca uğraş verir. Osmangazi Üniversitesi Mimarlık Fakültesi'nde rölöve planı hazırlatır. Evin aslına uygun olarak restore edilmesi için gerekli izinleri alır ve yıkılmak üzere olan evi aslına uygun şekilde restore eder. O yıllarda Eskişehir'de müze olmaması ve öğrencilerin bu kültürden yoksun kalmasına üzülen Niyazi Çapa, bu konağı Beylerbeyi Konağı ve Eczacılık Müzesi hâline getirir. Konağın açılışı, Osmanlı Devleti'nin kuruluşunun 700. yılı olan 1999'da ve aynı gün Niyazi Çapa'nın da Beylerbeyi seçildiği günde yapılır. Bu tarihten sonra yapı Beylerbeyi Konağı adını alır.

Odunpazarı'nda Niyazi Çapa'nın yaptığı restorasyon ve müze açılımı, diğer resmî kurumlara ve sivil toplum örgütlerine rehber olur. Odunpazarı Belediyesi tarafından 2006 yılında başlatılan Odunpazarı Evleri'ni Yaşatma Projesi kapsamında diğer Odunpazarı evleri de restore edilerek bölgenin canlanması ve turistlerin ilgi odağı hâline gelmesi sağlanır. İki defa Niyazi Çapa tarafından restore edilen Beylerbeyi Konağı, bu proje kapsamında Odunpazarı Belediyesi tarafından tekrar restore edilerek sağlamlaştırılır.

2012 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne giren Tarihi Odunpazarı Evleri, 2013 yılında Eskişehir'in Türk Dünyası Kültür Başkenti olmasıyla hak ettiği yeri bulmuştur. Günümüzde Odunpazarı Evleri bölgesi; sivil toplum kuruluşları ve resmî kurumlar tarafından açılan müzeler, satış merkezleri, kafeler ve atölyelerle Eskişehir'de turistlerin en çok ziyaret ettiği bölge hâline gelmiştir.

1 Haziran 2024 tarihinde Niyazi Çapa'nın vefatının ardından, evlatları Beylerbeyi Konağı'nı; bu işe gönül veren Niyazi Çapa'nın adını ve yaptıklarını yaşatmak amacıyla Beylerbeyi Konağı Niyazi Çapa Müzesi olarak düzenleme kararı almıştır. Niyazi Çapa'nın torunu Alperen Çapa, müzenin iç mekânını yeniden dizayn ederek bu tarihi yapıyı modern bir şekilde gezilebilir hâle getirmiştir. Müze içerisindeki tüm tarihi eserler tek tek elden geçirilmiş, fotoğraf ve videolarla kayıt altına alınmış ve sanal olarak da gezilebilen bir müze oluşturulmuştur.

Niyazi Çapa'nın ülkesi ve İslam âlemi için ömrü boyunca yaptığı hizmetleri anlatan fotoğraflar, videolar ve gazete haberleri müzede bir araya getirilmiştir. Müzenin 3. katında bulunan Osmanlı dönemi yaşam alanı; eski eşyalar, el yazması belgeler ve kıyafetleriyle tarihe ışık tutmaktadır. 2. katında yer alan Eski Eczacılık Müzesi'nde, eczacılık ve tıp tarihi açısından eşi benzeri olmayan eserler sergilenmektedir. 1. katında bulunan Protez-Ortez Müzesi ise insan sağlığı için bir ömür boyu verilen hizmetleri ve hayvanlar için yapılan özverili çalışmaları gözler önüne sermektedir.